This post is also available in: Dutch (below)
Text and photos by Michelle Pors-da Costa Gomez
Abeha—bees; they appear in the local news all too often, usually in a negative light following an attack with serious consequences for animals or humans. Such reporting often lacks nuance, paying little attention to the bee species itself—the root cause of the news stories—or the reasons why attacks occur in the first place. The result, however, is the large-scale destruction of any bee nest found, often when it is entirely unnecessary. In this series of articles, I will not only explore the relatively recent introduction of the honeybee to Curaçao but also accompany one of the island’s active beekeepers as they carefully and ecologically remove a bee nest. I will speak with these beekeepers—including one of the island’s longest-serving practitioners—about the profession itself and the recurring “bee issues” that arise each year.
The Honeybee (Apis mellifera)
There are approximately 20,000 described bee species worldwide, all taxonomically belonging to the order Hymenoptera (membrane-winged insects). However, only a tiny fraction of these species—comprising 7 species and 44 subspecies—belongs to the genus known as honeybees. The honeybee familiar to us on the island is the Western honeybee, scientifically known as Apis mellifera (Also the species found on Aruba and Bonaire). This species belongs to the genus Apis, commonly referred to as “honeybees.” Thus, in addition to the Western honeybee, there are six other honeybee species in the world. All species in the honey bee genus construct combs from self-produced wax—featuring characteristic hexagonal cells—within cavities in tree trunks, rock crevices, or other suitable locations. Furthermore, all honey bee species are characterized by living in large colonies with highly complex social structures and specialized roles. They also all produce honey; essentially, this is simply the storage of surplus food in a form that remains stable over long periods, serving as a reserve for times of scarcity. Two honey bee species were domesticated early on by humans—primarily for the valuable, energy-rich, and sweet honey they produce, but also, no less importantly, for their role in pollinating agricultural crops. This became particularly significant as humans began cultivating food on a larger scale. The most well-known and widely utilized species is the Western honey bee (found in Europe, among other regions), followed by the Asian honey bee (Apis cerana) in Asia. Scientific classification currently recognizes 31 subspecies of the Western honey bee.
It is worth noting that honey bees are not the only bee species that produce honey. Numerous other species do so as well, including various types of bumblebees, although they do not produce it on the same scale as honey bees. In addition to crop pollination and honey production, beeswax and several other bee-derived products are also important to humanity.
The honey bee genus—comprising all extant honey bee species—was originally native only to the Old World, including Europe. Honey bees were not present in the so-called New World—South, Central, and North America and the Caribbean—prior to the colonial era. They were introduced to various locations across the New World at different times by migrants from Europe and subsequently spread gradually into the wild. The Western honey bee is characterized by its ability to adapt easily to new climates and ecological conditions; for instance, the bees can learn that migration is necessary under certain climatic circumstances and adjust their behavior to the flowering periods of local plants. As a result, the species has spread worldwide, with Antarctica being the only continent where it is not found.
Complex social structure
The Western honey bee is a species with a highly developed and complex social structure. Every bee in the nest has a specific task, ranging from caring for young larvae and eggs to collecting nectar and pollen, fertilizing the queen, and laying eggs. The latter task is performed primarily by the nest’s queen. She is the only bee in the nest that lays eggs throughout her life, doing so on a massive scale—hundreds of eggs per day, depending on conditions. The bees that fly back and forth with nectar and pollen, feed the queen, produce and store honey, build wax combs, care for the eggs and young, and defend the nest against potential intruders are the workers. These are also all females. Theoretically, they too can lay (unfertilized) eggs, but they only do so in emergencies. The males, known as drones, are involved in fertilizing the queen; their numbers fluctuate depending on food availability. The social structure within a honey bee nest is fascinating and will be explored further in subsequent articles in this series.
The Western honey bee: non-native yet established; history of its introduction on the ABCSSS-islands
As previously mentioned, no species belonging to the honey bee genus were native to the New World, nor to the Caribbean region. In the former Netherlands Antilles, honey bees were—as far as is known—only introduced starting in the early 20th century. These animals were not mentioned in various travel accounts and documents dating from before the 20th century, even though livestock farming was described in detail and beekeeping for semi-commercial purposes has long been considered a form of livestock farming.
In his 1950 article “Geschiedenis van de bijenteelt op de Nederlandse Antillen” (History of Beekeeping in the Netherlands Antilles), published in De West-Indische Gids, B. A. Bitter described the history of the species’ introduction to the ABCSSS islands, drawing on sources such as colonial reports from that era. For instance, the Western honey bee was successfully introduced to St. Eustatius as early as 1903. In the case of Aruba, the year was 1938; an experiment involving the introduction of Dutch honey bees (also Western honey bees, but acclimatized to the Dutch climate) failed. Data regarding Curaçao is somewhat less clear. Bitter learned through oral accounts that the St. Joris plantation attempted to keep and breed bees around 1915, but that this effort also failed due to climatic conditions. It was impossible to determine where the bees had come from or exactly what went wrong. A few years later, an attempt to keep bees was also made at the Klein Piscadera plantation. Bee colonies were imported from Haiti, but this attempt also failed due to the extreme drought experienced during that period.
Bitter’s publication further recounts that in July 1939, six hives of Italian Western honey bees were imported to Curaçao from Trinidad, where successful experiments with these bees had been conducted for years. Despite various setbacks—which caused a large number of the bees in the hives to die during transit—upon arrival in Curaçao, the remaining bees and the surviving brood combs were used to establish two new colonies. These thrived under local conditions and began to expand. From 1940 onwards, positive developments in honeybee keeping were reported on the island, bolstered by the introduction of additional Italian honeybee colonies, including some imported from Suriname. That same year, two colonies were sent from Curaçao to Aruba; according to the author, these helped foster the growth of beekeeping there as well. However, views regarding honey yields differed. While the author noted above-average honey yields on Curaçao, such results failed to materialize on Aruba. It was concluded that a lack of sufficient flowering plants on the latter island was the cause, rendering it unsuitable for beekeeping.
Aruba was not the only island to receive two colonies from Curaçao; Bonaire, Sint Eustatius, and Saba each received two colonies as well. However, these attempts failed due to a lack of proper care for the colonies and hives.
Beekeeping on Curaçao proved so successful that in 1948—following a relatively quiet period during the Second World War—an association named the ‘Vereniging van Bijenhouders Curaçao’ (Curaçao Beekeepers’ Association) was founded with an initial nine members. By 1950, membership had risen to 19.
Before the introduction of the honeybee
The Western honeybee is an introduced species, originating from a subspecies kept in Italy; due to its docile nature and adaptability to new climatic conditions, it was introduced to various locations in the New World, including the Caribbean and—by extension—Curaçao. Beyond the production of honey and beeswax, the honeybee came to play an increasingly important role in the pollination of agricultural crops and fruit trees. However, agriculture had naturally been of great importance on the island long before the honeybee’s introduction in the early 20th century. Prior to the arrival of this species, honeybees did not exist in the New World at all. For centuries before the honeybee’s introduction, the task of pollinating various crops—and especially fruit trees—fell to local animal species. Native bees, wasps, butterflies, moths, beetles, ants, and other insects played a crucial role in this process. These local species were also essential to agriculture. Regarding the local native vegetation, it is evident that local birds (such as hummingbirds and bananaquits) and mammals (such as bats) play a vital role in pollination, and that even reptiles—like the local endemic whiptail lizard—are essential for the pollination and seed dispersal of certain plants. However, these native animals did not always focus on the many new agricultural crops that were unfamiliar to them; this may well have been one of the reasons why certain crops failed on the island.
In the next parts of this series, I examine more recent developments in beekeeping, including the feralization and ‘Africanization’ of the Western honey bee, the introduction of the Varroa mite and its consequences, as well as the underlying ecological causes of various incidents involving bees that result in harm to pets and humans. I also join one of the island’s beekeepers to remove a bee nest from an old tree in the most ecologically responsible manner possible.
Sources consulted:
- Bitter, B. A., 1950 – Geschiedenis van de bijenteelt op de Nederlandse Antillen. WIG, 31, pp. 2-6.
- Brittanica
- De Boer, Bart. A. (2001) Nos Bestianan – Onze dieren – Our Animals – Curaçao – Bonaire – Aruba. Stichting Dierenbescherming Curaçao.
- Van Buurt, Gerard. (2024) Invasive Alien Species in Aruba, Curaçao and Bonaire; Introduction pathways, population establishment and environmental impact.
- W.E. Renkema. (1981) Het Curaçaose plantagebedri}f in de negentiende eeuw (Dissertatie VU, 1981; Zutphen: Walburg Pers)
- Wikipedia
Honingbijen op Curaçao (met notities van de overige eilanden in de voormalige Nederlandse Antillen) (1)
Tekst en foto’s Michelle Pors-da Costa Gomez
Abeha, bijen; ze staan maar al te vaak in het lokale nieuws en meestal op negatieve wijze na een aanval met serieuze gevolgen voor dier of mens. In de berichtgeving is vaak weinig nuance te bekennen en wordt nauwelijks aandacht besteed aan de bijensoort zelf die aan de wortel van de nieuwsberichten staat en waarom aanvallen überhaupt plaatsvinden. De gevolgen van de berichtgeving zijn echter grootschalige destructies van alles wat maar een bijennest is, vaak ook als dat helemaal niet nodig is. In deze serie artikelen ga ik niet alleen in op de relatief jonge introductie van de honingbij op Curaçao, maar ga ik ook op pad met een van de imkers die actief is op het eiland om een bijennest zorgvuldig en ecologisch te verwijderen. Ik ga in gesprek met niet alleen deze imkers, maar ook met een van de langst werkende imkers van het eiland, over het beroep an sich en jaarlijks terugkerende ‘bijenissues’.
De Honingbij (Apis mellifera)
Wereldwijd bestaan er zo’n 20.000 omschreven soorten bijen die allen taxonomisch behoren tot de orde Hymenoptera (vliesvleugelen). Maar een hele kleine fractie van al deze soorten, 7 soorten en daarbinnen 44 ondersoorten, behoort tot het geslacht van de zogenaamde honingbijen. De honingbij die we kennen van ons eiland is de Western honey bee, of Westerse honingbij, wetenschappelijk bekend als Apis mellifera. Deze soort behoort tot het genus of het geslacht Apis, ook bekend met de algemene naam ‘honingbijen’. Naast de Westerse honingbij zijn er dus nog 6 andere soorten honingbijen op de wereld. Alle soorten in het geslacht van de Honingbijen maken bijenraten van zelf geproduceerde was, in openingen in boomstronken, rotsen of andere geschikte plekken, met de karakteristieke 6-hoekige cellen. Tevens hebben alle soorten honingbijen de karakteristiek dat ze uit grote groepen individuen bestaan, in nesten met zeer complexe sociale structuren en taken. Ook produceren ze allemaal honing; in wezen niets anders dan de opslag van overdadig voedsel in een substantie die langdurig goed blijft en dient als reservevoedsel voor moeilijke tijden. Twee soorten honingbijen zijn al vroeg door de mens gedomesticeerd vanwege de waardevolle, energierijke en zoete honing die de insecten produceerden en daarnaast ook, niet minder belangrijk, de inzet van honingbijen in het bestuiven van landbouwgewassen. Vooral naarmate de mensheid op grotere schaal voedsel ging verbouwen. De meest bekende en meest ingezette Westerse honingbij in onder andere Europa en de Aziatische honingbij (Apis cerana) in Azië. Binnen de wetenschap worden er binnen de soort van de Westerse honingbij nu 31 ondersoorten erkend.
Overigens zijn honingbijen niet de enige bijensoorten die honing produceren. Tal van andere soorten doen dat ook, waaronder ook verschillende soorten hommels. Deze doen dat echter niet op zo’n grote schaal als Honingbijen dat doen. Naast bestuiving van landbouwgewassen en productie van honing zijn ook bijenwas en een aantal andere producten die door bijen worden gemaakt belangrijk voor de mensheid.
Het geslacht van de honingbijen, met daarin alle bestaande honingbijsoorten, kwam oorspronkelijk van nature alleen in de Oude Wereld voor, waaronder in Europa. In de zogenaamde Nieuwe Wereld, Zuid-, Midden- en Noord-Amerika en het Caribisch gebied kwamen voor de koloniale tijd geen honingbijen voor. Ze zijn op verschillende momenten op verschillende locaties in de Nieuwe Wereld geïntroduceerd door migranten vanuit Europa, en hebben zich vanuit deze introducties langzaam aan verspreid naar het wild. De Westerse Honingbij heeft de eigenschap dat ze zich makkelijk aanpast aan nieuwe klimaten en ecologische eigenschappen. Zo kunnen ze leren dat migreren nodig is in bepaalde klimatologische omstandigheden en passen ze hun gedrag aan aan de bloeiperioden van lokale bloeiende planten. Hierdoor is de soort wereldwijd verspreid en is Antarctica het enige continent waar ze niet voorkomen.
Complexe sociale structuur
De Westerse honingbij is een soort met een zeer goed ontwikkelde en complexe sociale structuur. Elke bij in het nest heeft een taak die uiteenloopt van het verzorgen van de jonge bijenlarven en de eitjes, het verzamelen van nectar en stuifmeel, het bevruchten van de koningin en het leggen van de eitjes. Dat laatste wordt voornamelijk gedaan door de koningin van het nest. Deze vrouwelijke bij is de enige bij in het nest die haar leven door eitjes legt en doet dat op grote schaal: honderden eitjes per dag, afhankelijk van de omstandigheden. De bijen die af en aan vliegen met nectar en stuifmeel, de koningin van voedsel voorzien, de honing maken en opslaan, de waskamers bouwen, de eitjes en jongen verzorgen en het nest verdedigen tegen mogelijke indringers, zijn de werksters. Ook dit zijn allemaal vrouwtjes. Theoretisch kunnen deze ook (onbevruchte) eieren leggen, maar doen dat alleen in noodgevallen. De mannetjes, die ook wel darren worden genoemd, zijn betrokken bij de bevruchting van de koningin en zijn in meer of mindere mate aanwezig naarmate de voedselomstandigheden dat toelaten. De sociale structuur binnen een honingbijennest is zeer interessant en krijgt meer aandacht in de volgende artikelen in de serie.
De honingbij: niet inheems maar wel ingeburgerd; geschiedenis van de introductie op de ABCSSS-eilanden.
Zoals hiervoor geschreven kwamen er in de Nieuwe Wereld geen soorten voor uit het geslacht van de Honingbijen. Ook in het Caribisch gebied niet. Op de voormalige Nederlandse Antillen zijn voor zover bekend pas vanaf begin 20e eeuw honingbijen geïntroduceerd. In verschillende reisverhalen en documenten van voor de 20e eeuw werden deze dieren niet genoemd, al werd veeteelt uitvoerig beschreven en wordt het houden van bijen voor semi-commerciële doeleinden al heel lang als een vorm van veeteelt beschouwd.
B. A. Bitter omschreef in zijn artikel ‘Geschiedenis van de bijenteelt op de Nederlandse Antillen’ in de West-Indische Gids in 1950 de geschiedenis van de introductie van de soort op de ABCSSS-eilanden, gebaseerd op onder andere de koloniale verslagen uit die tijd. Zo werd de Westerse Honingbij al in 1903 succesvol op St. Eustatius geïntroduceerd. Voor Aruba was dat het jaar 1938, waarbij een experiment met de introductie van Nederlandse honingbijen (ook de Western honey bee, maar geacclamatiseerd aan het Nederlandse klimaat) mislukt. Voor Curaçao zijn de gegevens wat waziger. Uit mondelinge informatie vernam Bitter dat plantage St. Joris rond 1915 een poging heeft ondernomen om bijen te houden en te kweken, maar dat dit ook is mislukt als gevolg van klimatologische omstandigheden. Wat niet kon worden vastgesteld, is waar de bijen vandaan kwamen en wat er precies misging. Ook op plantage Klein Piscadera is een aantal jaar later een poging gedaan om bijen te houden. De bijenkolonies werden ingevoerd vanaf Haïti, maar ook deze poging mislukt als gevolg van extreme droogte in die periode.
De publicatie van Bitter verhaalt verder dat in juli 1939 een zestal kasten met Italiaanse Westernse honingbijen op Curaçao werden geïmporteerd vanuit Trinidad, waar jarenlang succesvol was geëxperimenteerd met deze bijen. Ondanks allerlei tegenslagen, waardoor een groot aantal van de bijen in de kasten onderweg overleed, konden bij aankomst op Curaçao met de overgebleven bijen en de nog wel aanwezige broedraden twee nieuwe nesten gemaakt worden die het goed deden onder de omstandigheden op Curaçao en zich ook gingen uitbreiden. Vanaf 1940 werd dan ook een positieve ontwikkeling op het gebied van de honingbijenhouderij gerapporteerd op het eiland met extra addities van Italiaanse honingbijenvolkeren die onder andere vanuit Suriname werden ingevoerd. In datzelfde jaar werden er vanuit Curaçao twee bijenvolkeren naar Aruba gestuurd. Die zorgden er volgens de auteur toen voor dat ook daar de apicultuur groeide. Omtrent de honingopbrengst waren de sentimenten echter niet hetzelfde. Waar de honingopbrengst op Curaçao volgens de auteur bovengemiddeld was, bleef dat op Aruba uit, waarbij toen de conclusie werd getrokken dat het gebrek aan voldoende bloeiende planten op dat eiland daar debet aan was en het eiland daarom ongeschikt was voor de bijenteelt.
Niet alleen Aruba kreeg twee volkeren toegestuurd vanuit Curaçao; ook Bonaire, Sint Eustatius en Saba kregen elk twee volkeren. Die mislukten echter door gebrek aan gerichte zorg aan de bijenvolkeren en kasten.
Op Curaçao was de bijenteelt zo succesvol dat er in 1948, na een relatief rustige periode ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, een vereniging werd opgericht met aanvankelijk 9 leden, onder de naam ‘Vereniging van Bijenhouders Curaçao’. In 1950 was het ledental hiervan toegenomen tot 19.
Voor de introductie van de honingbij
De Westerse honingbij is dus een geïntroduceerde soort, afkomstig van een ondersoort die in Italië werd gehouden en vanwege het rustige karakter en aanpassingsvermogen aan nieuwe klimatologische omstandigheden op verschillende plekken in de Nieuwe Wereld is geïntroduceerd, waaronder het Caribisch gebied en dus ook Curaçao. Naast de productie van honing en bijenwas speelde de honingbij ook een steeds grotere rol in de bevruchting van landbouwgewassen en vruchtbomen. Maar landbouw was natuurlijk al veel eerder van groot belang op het eiland, ver voor de introductie van de honingbij aan het begin van de 20e eeuw. Voor de introductie van deze bijensoort kwamen er sowieso geen honingbijen voor in de Nieuwe Wereld. De rol van bestuiver van verschillende gewassen en vooral ook vruchtbomen, was in de eeuwen voor de introductie van de honingbij in handen van lokale diersoorten. Inheemse bijen, wespen, vlinders, motten, kevers, mieren en andere insecten speelden toen een cruciale rol hierin. Ook in de landbouw waren deze lokale soorten essentieel. Bij de lokale inheemse vegetatie is goed te zien dat lokale vogels zoals de kolibrie en Suikerdiefjes en zoogdieren zoals de vleermuizen een enorm belangrijke rol spelen bij bevruchting en dat zelfs reptielen, zoals de lokale endemische Renhagedis, voor sommige planten essentieel zijn bij de bevruchting en zaadverspreiding. Deze inheemse lokale dieren waren echter niet altijd gericht op de vele nieuwe landbouwgewassen die onbekend voor ze waren, en dit zal ook een van de verschillende redenen kunnen zijn waarom bepaalde gewassen mislukten op het eiland.
In het volgende deel uit deze serie werp ik een blik op meer recente ontwikkelingen binnen de apicultuur, waaronder de verwildering van de Westerse honingbij, de ‘verafrikanisering’ van de Westerse honingbij, de introductie van de Varroamijt en de gevolgen hiervan, en tevens de achterliggende ecologische oorzaken van verschillende incidenten met bijen waarbij huisdieren en mensen het slachtoffer worden. En ik ga op pad met een van de op het eiland werkende imkers om op zo’n ecologisch verantwoord mogelijke manier een bijennest te verwijderen uit een oude boom.
Geraadpleegde bronnen:
- Bitter, B. A., 1950 – Geschiedenis van de bijenteelt op de Nederlandse Antillen. WIG, 31, pp. 2-6.
- Brittanica
- De Boer, Bart. A. (2001) Nos Bestianan – Onze dieren – Our Animals – Curaçao – Bonaire – Aruba. Stichting Dierenbescherming Curaçao.
- Van Buurt, Gerard. (2024) Invasive Alien Species in Aruba, Curaçao and Bonaire; Introduction pathways, population establishment and environmental impact.
- W.E. Renkema. (1981) Het Curaçaose plantagebedri}f in de negentiende eeuw (Dissertatie VU, 1981; Zutphen: Walburg Pers)
- Wikipedia